Đánh giá đúng rủi ro động đất để chủ động ứng phó

Xã Măng Bút, tỉnh Quảng Ngãi hứng chịu liên tiếp nhiều trận động đất gần đây. (Ảnh: THANH TUẤN)

Động đất do kiến tạo và kích thích

Vừa qua, trận động đất mạnh 5,2 độ xảy ra ở thành phố Liễu Châu, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc đã gây rung lắc nhiều chung cư, nhà cao tầng tại Hà Nội và một số địa phương lân cận. Thời điểm đó, chị Nguyễn Hà A, ở phường Cầu Giấy (Hà Nội) cùng nhiều người chung quanh cảm thấy choáng váng. Nhớ lại sự việc, chị Hà A cho biết: 'Nhà tôi ở tầng 15 của chung cư nên cảm nhận rất rõ sự rung lắc, chuyển động nhẹ của đồ vật. Mặc dù không thiệt hại gì nhưng gia đình tôi vẫn hoang mang, lo lắng...'.

Trận động đất này cùng với trận động đất ở Myanmar mạnh 7,6 độ vào ngày 28/3/2025 là hai trận động đất có tâm chấn nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam, nhưng do tác động của sóng địa chấn lan truyền từ xa gây rung lắc nhẹ tại một số đô thị, nhà cao tầng ở nước ta. Trong nước, từ năm 2025 đến nay, Trung tâm Báo tin động đất và cảnh báo sóng thần (Viện Các khoa học trái đất, Viện Hàn lâm Khoa học và công nghệ Việt Nam) đã ghi nhận 432 trận động đất với độ lớn hơn 2,5, tập trung chủ yếu ở khu vực xã Kon Plông (Quảng Ngãi) và các khu vực lân cận.

Tiêu biểu, chỉ trong sáng 21/2 và ngày 11/5 vừa qua, tại tỉnh Quảng Ngãi đã xảy ra 12 trận động đất liên tiếp với cấp độ rủi ro 0; trong đó, trận động đất mạnh nhất là 4 độ. Ngoài ra, một số trận động đất được ghi nhận tại các tỉnh Điện Biên, Phú Thọ, Sơn La, Lào Cai, thành phố Đà Nẵng (ở khu vực Quảng Nam cũ).

Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Anh, Viện trưởng Viện Các khoa học trái đất, các trận động đất ở Việt Nam chủ yếu thuộc hai nhóm kiến tạo và kích thích. Về động đất kiến tạo nội mảng, liên quan các hệ thống đứt gãy đang hoạt động, thường gặp ở khu vực các tỉnh Tây Bắc như: Điện Biên, Sơn La, Lai Châu; khu vực đới đứt gãy Sông Mã, Sơn La, Điện Biên-Lai Châu.

Tiêu biểu như các trận động đất có độ lớn đến 6,9 ở Điện Biên vào năm 1935; 6,7 độ ở Tuần Giáo (Điện Biên) vào năm 1983 thuộc nhóm này. Đối với nhóm động đất kích thích liên quan hoạt động tích nước và thay đổi mực nước tại các hồ thủy điện, nổi bật trong những năm gần đây thường xảy ra tại xã Kon Plông, tỉnh Quảng Ngãi.

Tại thành phố Đà Nẵng, động đất được ghi nhận chủ yếu ở các xã Trà Linh, Trà Vân (khu vực Quảng Nam cũ), có thể liên quan những đứt gãy địa phương kết hợp tác động của hồ chứa. Trong khi đó, động đất xảy ra tại các tỉnh Điện Biên, Phú Thọ và Lào Cai chủ yếu do hoạt động đứt gãy kiến tạo tự nhiên gây ra. Đặc biệt, động đất tại tỉnh Lào Cai chịu tác động song song từ cả các đứt gãy địa phương và ảnh hưởng kích thích từ hệ thống hồ chứa lớn như Thác Bà.

Thiết lập bản đồ phân vùng, đánh giá rủi ro

Mặc dù những trận động đất đã xảy ra có độ lớn không cao, cấp độ rủi ro bằng 0 nhưng người dân vẫn có tâm lý hoang mang, lo lắng. Do vậy, việc trang bị các kiến thức, kỹ năng giúp người dân chủ động ứng phó động đất là rất cần thiết. Các kỹ năng này cũng cần đưa vào chương trình giáo dục phổ thông, nhất là những nơi thường xuyên xảy ra động đất.

Các chuyên gia khuyến cáo, khi xảy ra động đất, nếu ở trong nhà hoặc tòa nhà, mọi người nên 'Cúi thấp-Che chắn-Bám chắc'. Cụ thể, người dân nên hạ thấp trọng tâm để tránh bị ngã, chui xuống gầm bàn hoặc đứng sát tường trong, dùng tay hoặc các vật dụng che đầu và cổ, đồng thời tránh xa các đồ vật có thể rơi đổ. Nếu ở ngoài trời, người dân nên di chuyển đến nơi trống, tránh xa nhà cao tầng, cột điện, cây lớn có nguy cơ sập đổ. Nếu đang đi xe, cần giảm tốc độ, dừng ở vị trí an toàn, tránh cầu, hầm, đường dây điện. Đối với trường học, cơ quan, chung cư, cần có sơ đồ thoát hiểm, tập huấn định kỳ và hướng dẫn rõ ràng để khi xảy ra rung lắc mọi người không hoảng loạn.

Khi xảy ra động đất, nếu ở trong nhà hoặc tòa nhà, mọi người nên 'Cúi thấp-Che chắn-Bám chắc'. Cụ thể, người dân nên hạ thấp trọng tâm để tránh bị ngã, chui xuống gầm bàn hoặc đứng sát tường trong, dùng tay hoặc các vật dụng che đầu và cổ, đồng thời tránh xa các đồ vật có thể rơi đổ. Nếu ở ngoài trời, người dân nên di chuyển đến nơi trống, tránh xa nhà cao tầng, cột điện, cây lớn có nguy cơ sập đổ. Nếu đang đi xe, cần giảm tốc độ, dừng ở vị trí an toàn, tránh cầu, hầm, đường dây điện. Đối với trường học, cơ quan, chung cư, cần có sơ đồ thoát hiểm, tập huấn định kỳ và hướng dẫn rõ ràng để khi xảy ra rung lắc mọi người không hoảng loạn

Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Anh, cùng với những giải pháp khuyến cáo, trấn an tâm lý người dân, cần thực hiện ngay việc xây dựng bản đồ phân vùng nguy hiểm và đánh giá rủi ro động đất. Đây là yêu cầu cấp thiết, cần được triển khai thực hiện nghiêm túc, nhất là tại các khu vực có hoạt động động đất, tập trung nhiều công trình trọng điểm, cao tầng, hồ chứa, khu dân cư.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa bản đồ phân vùng nguy hiểm động đất và đánh giá rủi ro động đất. Bản đồ phân vùng nguy hiểm động đất cho biết mức độ rung động nền có thể xảy ra tại một khu vực, trong khi đánh giá rủi ro còn tính đến mật độ dân cư, loại công trình, tuổi thọ, chất lượng xây dựng, điều kiện nền đất và khả năng ứng phó của địa phương. Vì vậy, nếu chỉ xác định sự nguy hiểm động đất mà không đánh giá rủi ro cụ thể thì chưa đủ cơ sở để bảo đảm an toàn.

Đối với các công trình đã xây dựng và đưa vào sử dụng, việc rà soát, kiểm định lại cần thực hiện sớm. Qua thời gian sử dụng, nhiều công trình đã xuống cấp hoặc được cải tạo không đúng kỹ thuật, chưa thiết kế theo tiêu chuẩn kháng chấn hiện đại. Nếu không đánh giá kịp thời, các công trình này có thể trở thành điểm yếu khi xảy ra động đất, nhất là nhà ở cũ, trường học, bệnh viện, chung cư, nhà máy, hồ đập...

Tiêu biểu như ở xã Kon Plông (Quảng Ngãi), khu vực thường xảy ra nhiều trận động đất nhỏ, chính quyền địa phương cần rà soát các công trình yếu, đánh giá thiệt hại và tăng cường tuyên truyền kỹ năng phòng chống động đất cho người dân.

Trước yêu cầu đặt ra, cần khẩn trương xây dựng và cập nhật bản đồ phân vùng nguy hiểm động đất với quy mô quốc gia và vùng; lập bản đồ vi phân vùng động đất chi tiết cho đô thị, khu công nghiệp, khu vực hồ chứa và vùng có động đất lặp lại; đồng thời, đánh giá rủi ro động đất cho từng nhóm công trình quan trọng, nhất là công trình cao tầng, công trình đông người và công trình thiết yếu.