Nhà trường tiếp sức, bảo vệ học sinh trên không gian mạng

Học sinh mất kết nối với thầy, cô giáo

Chia sẻ tại hội thảo xây dựng 'Trường học hạnh phúc' năm học 2026-2027 do Sở GD-ĐT TPHCM tổ chức mới đây, cô Bùi Minh Tâm, Hiệu trưởng Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa, TPHCM), kể lại hành trình đưa học sinh từ tiệm internet trở lại lớp học.

'Từ ban giám hiệu đến giáo viên đã làm đủ mọi cách theo quy chuẩn của một người thầy là nhắc nhở, trao đổi với phụ huynh, kiểm điểm và xử phạt, nhưng kết quả vẫn là sự bất hợp tác của học sinh. Chúng tôi hiểu ra việc cần làm hơn là giúp học sinh cảm thấy an toàn và tin tưởng chứ không chỉ đưa các em trở lại trường học'.

Học sinh Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa (phường An Khánh, TPHCM) tham gia hoạt động kết nối học sinh giữa các lớp. Ảnh: THU TÂM

Cô Bùi Minh Tâm nhận xét, phần lớn học sinh hiện nay có điều kiện vật chất khá đầy đủ, nhưng đời sống tinh thần bị ảnh hưởng rất nhiều bởi các liên kết ảo trên mạng xã hội. Học sinh có thể được nâng đỡ, hỗ trợ các vấn đề về học tập và tinh thần, nhưng không có liên kết ảo nào giúp các em cảm thấy được thấu cảm bằng người thầy.

Trong khi đó, mạng xã hội lại vô tình tạo ra 'điểm nghẽn' tâm lý lớn đối với các thầy, cô giáo. Một tình huống sư phạm nhỏ dễ bị quy kết và đẩy thành khủng hoảng truyền thông, khiến giáo viên chọn cách 'thu mình lại' để an toàn. Những cuộc trò chuyện gần gũi với học sinh bị thay bằng lời nhắc nhở, khiến khoảng cách giữa thầy và trò ngày càng lớn.

Là người phụ trách phòng tư vấn tâm lý ở một số trường THPT, TS Giang Thiên Vũ, giảng viên Trường Đại học Sư phạm TPHCM, cho rằng, có một nghịch lý là trường học có phòng tư vấn tâm lý nhưng học sinh ngại tìm đến. Trong khi các thầy, cô giáo nỗ lực tổ chức nhiều hoạt động để đồng hành về tâm lý với học sinh thì các em lại không muốn chia sẻ, và chọn các kênh giải tỏa tâm lý thiếu an toàn thông qua mạng xã hội.

Nguyên nhân được chỉ ra là do hoạt động tư vấn tâm lý ở trường học hiện nay còn nhiều bất cập, như phòng tư vấn tâm lý bố trí kế bên phòng hiệu trưởng hoặc hội trường, có nhiều người thường xuyên qua lại nên học sinh không dám đến, sợ bị bạn bè nhìn thấy sẽ kỳ thị.

Theo TS Nguyễn Ngọc Trang, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, trường học có điều kiện thuận lợi trong việc nhận diện sớm các thay đổi về cảm xúc, hành vi, kết quả học tập và khả năng thích ứng của học sinh.

Tuy nhiên, việc can thiệp chuyên sâu và chăm sóc lâu dài sức khỏe tinh thần cho học sinh đòi hỏi sự tham vấn, hỗ trợ của chuyên gia, cơ sở y tế bởi nhân lực ở trường học không đủ kinh nghiệm, chuyên môn thực hiện.

Đặc biệt, trong bối cảnh trường học sau sáp nhập, đại diện các trường học đều cho rằng nguồn lực hiện tại không đủ đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh. Hiệu trưởng một trường liên cấp tiểu học - trung học cơ sở tại TPHCM cho biết, công tác tư vấn tâm lý đòi hỏi chuyên môn sâu và yêu cầu đặc thù.

Nếu như các vị trí cán bộ quản lý, giáo viên giảng dạy có thể 'choàng gánh' giữa các điểm trường, đảm bảo không ảnh hưởng hoạt động của các đơn vị sau sáp nhập thì việc một nhân viên tư vấn tâm lý phụ trách số lượng học sinh lớn hơn, đối tượng học sinh đa dạng hơn do ở nhiều bậc học là vấn đề cần được quan tâm, hướng dẫn thêm từ cơ quan quản lý.

Sức mạnh cộng hưởng hỗ trợ học sinh

Bà Trịnh Thị Hiền Trân, Phó Bí thư Thành đoàn, Chủ tịch Hội đồng Đội TPHCM, nêu thực tế, chương trình giáo dục hiện nay chỉ mới tập trung các nội dung giáo dục trí tuệ logic mà chưa quan tâm đến giáo dục trí tuệ cảm xúc cho học sinh. Do đó, học sinh không có kiến thức, kỹ năng về tâm lý, không biết cách gọi tên cảm xúc của mình, lúng túng khi gặp khó khăn.

'Tôi cho rằng giáo dục cần cung cấp kỹ năng và kiến thức về tâm lý cho tất cả học sinh, chứ không chỉ tập trung hỗ trợ những học sinh có vấn đề về tâm lý. Song song với việc trang bị kỹ năng và kiến thức tâm lý cho học sinh, cần trang bị cho cả giáo viên và phụ huynh để tạo ra sức mạnh cộng hưởng, giúp các em tháo gỡ các khó khăn về tâm lý ngay khi có dấu hiệu ban đầu', bà Trịnh Thị Hiền Trân bày tỏ.

Ở góc độ chăm sóc y tế, ông Phạm Hoàng Anh, Phó trưởng Phòng Bảo vệ, Chăm sóc sức khỏe trẻ em và Bảo trợ xã hội (Sở Y tế TPHCM), chia sẻ, sức khỏe tinh thần của học sinh chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố từ môi trường học tập, mối quan hệ với thầy, cô giáo và bạn bè, sự tác động của mạng xã hội.

Vì vậy, trường học cần có thêm cơ chế tiếp nhận ý kiến của học sinh thông qua nhiều hình thức khác nhau (như hòm thư góp ý, diễn đàn trực tuyến, đối thoại trực tiếp…) nhằm kịp thời lắng nghe, chia sẻ, hỗ trợ học sinh.

PGS-TS Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục TPHCM, nêu ý kiến, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay gia đình, mà cần sự chung tay của các đoàn thể, tổ chức xã hội trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng.

Bà NGUYỄN XUÂN MAI, Phó trưởng Phòng Học sinh, sinh viên (Sở GD-ĐT TPHCM):

Trường học phải ban hành quy tắc ứng xử

Học sinh ở độ tuổi THCS và THPT đang trong giai đoạn phát triển bản sắc cá nhân, nhạy cảm với đánh giá của bạn bè, có nhu cầu khẳng định vị thế nhưng khả năng kiểm soát cảm xúc chưa hoàn thiện.

Sự bất ổn nội tâm này dễ chuyển hóa thành hành vi hung tính hoặc khiến các em trở thành mục tiêu bị bắt nạt. Việc các em tham gia vào các vụ bạo lực học đường xuất phát từ ba nguyên nhân.

Thứ nhất, các em thiếu sự quan tâm, giám sát của gia đình hoặc bị gia đình đặt áp lực học tập quá mức. Một số trẻ chứng kiến bạo lực gia đình nên bị ảnh hưởng hành vi bạo lực, được cha mẹ nuông chiều dẫn đến thiếu kỹ năng kiểm soát cơn giận.

Thứ hai, quy tắc ứng xử trong nhà trường chưa rõ ràng, thiếu giám sát tại khu vực nguy cơ cao; giáo viên chủ nhiệm thiếu kỹ năng xử lý xung đột, chọn im lặng vì sợ liên lụy.

Thứ ba, ảnh hưởng từ xã hội và truyền thông. Học sinh bị ảnh hưởng bởi các nội dung bạo lực trên phim ảnh, trò chơi điện tử, mạng xã hội.

Thời gian tới, Phòng Học sinh, sinh viên (Sở GD-ĐT TPHCM) sẽ tham mưu Ban Giám đốc Sở GD-ĐT TPHCM ban hành quy tắc ứng xử dành cho học sinh, sinh viên, trên cơ sở đó các trường ban hành quy tắc ứng xử tại đơn vị.

Cùng với đó, trường học được yêu cầu rà soát các hình thức tổ chức sinh hoạt chưa phù hợp, những hoạt động tư vấn tâm lý nào không mang hiệu quả thực chất thì cần kiên quyết xóa bỏ.

ThS LÊ THỊ MINH TÂM, Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục TPHCM:

Mở rộng mạng lưới đồng hành với học sinh

Kết quả thống kê mạng lưới tư vấn tâm lý học đường tại TPHCM cho thấy, trong tổng số 480 chuyên viên tâm lý học đường, chỉ có 21% làm việc chuyên trách, còn 79% kiêm nhiệm nhiều công việc cùng lúc.

Việc giáo viên kiêm nhiệm vai trò tư vấn tâm lý, hoặc chuyên viên tư vấn tâm lý đảm nhiệm thêm các công việc khác được giới chuyên môn đánh giá là bất hợp lý. Khi một cá nhân bị dồn nhiều vai trò, nhiệm vụ cùng lúc sẽ dẫn đến năng lực hỗ trợ bị pha loãng và không bền vững.

Từ thực tế đó, tôi đề xuất mô hình gatekeeper - 'người gác cổng', tức huấn luyện những người gần gũi nhất với đối tượng có nguy cơ để kịp thời nhận diện, hỗ trợ ban đầu và kết nối đến dịch vụ chuyên môn.

'Người gác cổng' không nhất thiết phải là chuyên gia tâm lý, nhân viên phụ trách công tác tư vấn tâm lý trong các trường học mà là những người có khả năng nhận diện và kết nối học sinh với các chuyên gia, cơ sở y tế cần thiết. Đội ngũ này bao gồm giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, nhân viên công tác xã hội, nhân viên y tế, cán bộ hội, đoàn, cha mẹ, người thân, hàng xóm, kể cả mạng lưới bạn học đồng trang lứa.