Làm chủ AI để giữ bản sắc âm nhạc Việt

Ca sĩ Trúc Nhân biểu diễn tại concert 'Quảng Ninh - Đất mỏ anh hùng'. Ảnh: MẠNH NGUYỄN

Trợ lý sáng tạo hữu ích?

Sự phát triển của âm nhạc từ lâu đã chịu tác động mạnh mẽ từ những thay đổi của công nghệ. Qua mỗi giai đoạn, công cụ mới lại mở thêm những khả năng cho người sáng tác. Tuy nhiên, AI đang tạo một chuyển biến đáng chú ý hơn khi công nghệ có thể trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành tác phẩm. Chỉ với một câu lệnh, các hệ thống AI hiện nay có thể đưa ra ý tưởng giai điệu, phát triển cấu trúc ca khúc, xây dựng phần hòa âm, phối khí, thậm chí tạo giọng hát.

Sự thay đổi này đang rút ngắn đáng kể khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm âm nhạc hoàn chỉnh. Một người chưa được đào tạo bài bản về âm nhạc cũng có thể tạo ra bản nhạc 'ngay và luôn'. Trong bối cảnh ấy, nhạc sĩ Nguyễn Mai Kiên cho rằng, tâm lý của giới sáng tác đang có sự phân cực. Một bộ phận nhạc sĩ lo ngại AI có thể thay thế những công việc như hòa âm, phối khí, sản xuất âm nhạc. Còn một bộ phận tác giả trẻ lại có nguy cơ phụ thuộc quá mức vào máy móc, tạo ra những sản phẩm 'mì ăn liền', rập khuôn và thiếu chiều sâu nghệ thuật.

Nhìn từ góc độ người làm nghề, AI cũng mang lại những lợi ích rõ rệt. Nhạc sĩ có thể nhanh chóng tạo bản demo, thử nghiệm nhiều phương án hòa âm, phối khí mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào phòng thu hay hạ tầng kỹ thuật. AI vì thế có thể trở thành một trợ lý sáng tạo hữu ích, giúp tiết kiệm thời gian và mở rộng không gian thử nghiệm.

Từ trải nghiệm thực tế, nhạc sĩ Nguyễn Mai Kiên chia sẻ: 'Đối với AI, vài năm trước đây, mọi người thường quan tâm làm sao để có câu lệnh đúng và hay, từ đó ra lệnh AI tạo ra được tác phẩm tốt. Nhưng giờ thì không phải vậy, câu lệnh tốt mới chỉ là khởi đầu. Điều quan trọng nhất chính là quy trình làm việc phối hợp và phương thức tương tác hiệu quả giữa con người và AI. Đó mới là chìa khóa quyết định chất lượng và hiệu quả của tác phẩm'.

Với âm nhạc Việt Nam, quy trình phối hợp ấy càng đáng lưu tâm. Các mô hình AI hiện nay được huấn luyện trên những kho dữ liệu lớn, trong đó âm nhạc Âu - Mỹ và nhạc Pop đại chúng chiếm tỷ trọng đáng kể. Khi xử lý chất liệu dân gian Việt Nam, AI có thể tạo ra sản phẩm mang màu sắc dân tộc nhưng vẫn dễ sai lệch về điệu thức, cách nhấn nhá của nhạc cụ hoặc thanh điệu tiếng Việt.

Theo Thiếu tướng, nhạc sĩ Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, không nên nhìn AI chỉ như một mối đe dọa. 'AI sẽ là một cánh tay phải đắc lực nếu nhạc sĩ điều khiển được nó theo ý tưởng và sự sáng tạo của mình', ông nói. Điểm quan trọng nằm ở khả năng làm chủ công nghệ. AI có thể đưa ra hàng loạt phương án, nhưng người nhạc sĩ phải quyết định phương án nào phù hợp với ý tưởng nghệ thuật. Nếu quá dựa vào máy móc, tác phẩm dễ trở nên khô cứng, lặp lại và thiếu dấu ấn cá nhân.

Không riêng sáng tác, giọng hát AI cũng có thể gây ấn tượng khi nghe một vài ca khúc. Tuy nhiên, nếu trình bày liên tục nhiều sản phẩm, sự lặp lại trong cách xử lý dễ tạo cảm giác trùng lặp, nhàm chán. Nhạc sĩ Đức Trịnh cho rằng, AI khó thay thế con người bởi âm nhạc không chỉ là kỹ thuật mà còn đòi hỏi trải nghiệm và cảm xúc của người nghệ sĩ.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo vệ bản sắc

 AI có thể rút ngắn quá trình sáng tạo, mở rộng khả năng thử nghiệm và đưa âm nhạc đến công chúng nhanh hơn. Nhưng công nghệ chỉ thực sự trở thành 'đòn bẩy' khi người nghệ sĩ giữ vai trò quyết định trong ý tưởng, cảm xúc và lựa chọn nghệ thuật.

Với âm nhạc Việt Nam, làm chủ AI còn gắn với yêu cầu xây dựng dữ liệu chuẩn, số hóa di sản, bảo vệ quyền tác giả và minh bạch mức độ sử dụng công nghệ. Đích đến vẫn là những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân, bản sắc Việt và giá trị nhân văn.

Không dừng ở việc thay đổi cách một ca khúc được sáng tác, sự phát triển của AI đang tác động đến toàn bộ chuỗi giá trị của ngành âm nhạc, từ sản xuất, biểu diễn đến phát hành và khai thác bản quyền. Nhạc sĩ, NSND Phạm Ngọc Khôi, Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam nhận định, AI, dữ liệu lớn, nền tảng số, công nghệ thực tế ảo và dịch vụ phát hành trực tuyến đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong ngành công nghiệp âm nhạc. Công nghệ mở rộng thị trường, nâng cao hiệu quả sáng tạo, nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về quyền tác giả, sở hữu trí tuệ, tính nguyên bản và năng lực thích ứng của nghệ sĩ.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành nhiệm vụ quan trọng của Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Hội định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ lưu trữ, nghiên cứu, đào tạo, quảng bá và hợp tác quốc tế; từng bước hình thành Bảo tàng Âm nhạc số Việt Nam nhằm bảo tồn, phát huy giá trị kho tàng âm nhạc dân tộc. Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu âm nhạc trở thành nguồn tài nguyên văn hóa quan trọng. Nếu các tác phẩm, bài bản, làn điệu dân gian không được số hóa chính xác, chúng ta sẽ thiếu nguồn dữ liệu chuẩn để nghiên cứu, bảo tồn và phát triển một nền âm nhạc đậm chất Việt trong tương lai.

Cùng với đó, Hội Nhạc sĩ Việt Nam định hướng khuyến khích hội viên ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số trong sáng tác, biểu diễn, nghiên cứu, quảng bá tác phẩm; đồng thời đề cao vai trò sáng tạo của con người, bảo đảm bản sắc văn hóa và giá trị nhân văn của âm nhạc Việt Nam. Hội cũng đẩy mạnh quảng bá tác phẩm trên các nền tảng số, truyền thông đa phương tiện và thông qua các chương trình biểu diễn, tạo điều kiện để những tác phẩm có giá trị nghệ thuật đến với đông đảo công chúng trong và ngoài nước.

Nhạc sĩ Nguyễn Mai Kiên cho rằng, cần thiết lập hành lang pháp lý, chuẩn mực đạo đức sáng tạo và quy chế minh bạch hóa việc sử dụng AI. Đặc biệt, Hội Nhạc sĩ Việt Nam cần đi đầu trong xây dựng quy chế thẩm định tác phẩm có sử dụng AI, dựa trên nguyên tắc minh bạch tỷ lệ đóng góp của công nghệ trong quá trình sáng tạo.

Trước tình trạng các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực âm nhạc ngày càng gia tăng, đại diện Hội Nhạc sĩ Việt Nam cho biết Hội sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam và các cơ quan quản lý nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Đồng thời, tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về sở hữu trí tuệ; chủ động nghiên cứu, đề xuất giải pháp đối với những vấn đề mới phát sinh từ trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới. Cùng với đó, tích cực tham gia xây dựng cơ chế, chính sách phát triển công nghiệp văn hóa, góp phần đưa âm nhạc trở thành ngành công nghiệp sáng tạo có giá trị kinh tế và đóng góp thiết thực cho sự phát triển của đất nước.