Không thể đứng ngoài khung pháp luật

Công văn số 1919/ĐA-VP ngày 25.9 của Cục Điện ảnh về việc chấp hành quy định về phổ biến phim trên không gian mạng đã đặt những yêu cầu này vào khuôn khổ cụ thể. Dù được sản xuất theo phương thức truyền thống hay có sự tham gia của AI, khi đã được phổ biến như một bộ phim trên không gian mạng, sản phẩm phải tuân thủ các quy định của pháp luật về điện ảnh.

Phim ngắn có ứng dụng AI đang xuất hiện ngày càng nhiều trên các nền tảng số, đặt ra yêu cầu rõ hơn về phân loại, phổ biến và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Ảnh chụp màn hình

Khoảng trống quản lý đang khép lại

Sự phát triển của các nền tảng và dịch vụ nội dung trực tuyến đang khiến hoạt động phổ biến phim ngày càng đa dạng. Nhiều sản phẩm được giới thiệu dưới tên gọi 'phim ngắn' hiện có thể tiếp cận người xem rất nhanh qua các nền tảng, ứng dụng và dịch vụ cung cấp nội dung số.

AI tạo sinh tiếp tục đẩy nhanh quá trình này khi thời gian và chi phí sản xuất được rút ngắn, nhiều công đoạn trước đây cần đến một ê kíp nay có thể được thực hiện bằng các công cụ số.

Nhưng sản phẩm được tạo ra nhanh hơn không có nghĩa những yêu cầu pháp lý trong khâu phổ biến được giản lược. Qua công tác quản lý nhà nước về điện ảnh, Cục Điện ảnh cho biết có hiện tượng một số tổ chức, cá nhân phổ biến phim trên không gian mạng nhưng không thực hiện hoặc chưa thực hiện đầy đủ các điều kiện, thủ tục theo quy định của pháp luật về điện ảnh.

Những vấn đề được lưu ý gồm chủ thể được phép phổ biến phim, điều kiện thực hiện phân loại, việc phân loại và hiển thị kết quả phân loại, thông báo danh sách phim và kết quả phân loại trước khi phổ biến cùng các nghĩa vụ liên quan.

Từ thực tế đó, vấn đề đặt ra với phim ngắn có sử dụng AI không còn nằm ở câu hỏi công nghệ có thể làm được gì, mà ở việc sản phẩm khi đưa tới công chúng có thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về điện ảnh hay không, ai là chủ thể phổ biến và các điều kiện cần thiết đã được thực hiện đầy đủ chưa?

Theo khoản 1 Điều 21 Luật Điện ảnh năm 2022, chủ thể được phép phổ biến phim trên không gian mạng là doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp, tổ chức thực hiện hoạt động phổ biến phim theo quy định của Luật Điện ảnh và các quy định khác của pháp luật có liên quan.

Quy định này càng đáng lưu ý trong bối cảnh phim ngắn AI có thể được tạo ra tương đối dễ dàng. Công nghệ làm giảm đáng kể rào cản đối với quá trình sáng tạo, nhưng điều đó không đồng nghĩa mọi cá nhân tạo được phim đều đương nhiên trở thành chủ thể được phép phổ biến phim trên không gian mạng.

Cục Điện ảnh yêu cầu các tổ chức, cá nhân đang thực hiện hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng khẩn trương rà soát, bảo đảm chủ thể thực hiện hoạt động phổ biến phim thuộc đối tượng quy định tại khoản 1 Điều 21 Luật Điện ảnh; đồng thời rà soát hoạt động phổ biến phim trên các nền tảng, ứng dụng do mình quản lý, vận hành.

Cùng với việc xác định chủ thể, phân loại phim là một yêu cầu có ý nghĩa trực tiếp đối với phim ngắn AI. Trước khi phổ biến phim trên không gian mạng, chủ thể phổ biến phải bảo đảm các điều kiện thực hiện phân loại phim theo quy định và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung cũng như kết quả phân loại.

Theo khoản 1 Điều 12 Nghị định số 131/2022/NĐ-CP của Chính phủ, chủ thể thực hiện phân loại phim để phổ biến trên không gian mạng phải có hội đồng phân loại phim hoặc phần mềm kỹ thuật hoặc cơ chế để thực hiện việc phân loại phim theo quy định về phân loại phim của Việt Nam và chịu trách nhiệm về kết quả phân loại; có phương án sửa đổi, cập nhật kết quả phân loại khi có yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; đồng thời có phương án kỹ thuật và quy trình thực hiện tạm dừng phổ biến, gỡ bỏ phim theo yêu cầu.

Như vậy, AI có thể tham gia sâu vào quá trình tạo ra một bộ phim, nhưng trách nhiệm pháp lý không thể chuyển sang cho công cụ. Việc phim được phổ biến theo hình thức nào, được phân loại ra sao hay phải xử lý thế nào khi có yêu cầu từ cơ quan quản lý vẫn thuộc về các chủ thể có trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Một đặc điểm khác của phim ngắn AI là tốc độ sản xuất và phát tán rất nhanh. Điều này khiến yêu cầu quản lý không chỉ đặt ra với người tạo ra sản phẩm mà còn liên quan trực tiếp đến những nền tảng đang cung cấp, lưu trữ hoặc phân phối các sản phẩm đó tới công chúng.

Cục Điện ảnh yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp quản lý, vận hành nền tảng truyền thông số, nền tảng trung gian hoặc kho ứng dụng có cung cấp phim, ứng dụng phổ biến phim tại Việt Nam khẩn trương kiểm tra, rà soát phim, 'phim ngắn' và các ứng dụng phổ biến phim đang được cung cấp trên nền tảng, kho ứng dụng do mình quản lý, vận hành.

Đối với phim, 'phim ngắn' do các chủ thể cung cấp, phổ biến trên nền tảng, ứng dụng mà chủ thể phổ biến phim chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện thực hiện hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng, yêu cầu về phân loại phim và các nghĩa vụ liên quan, Cục Điện ảnh đề nghị kịp thời ngăn chặn, không tiếp tục cung cấp, phổ biến; đồng thời yêu cầu các chủ thể liên quan khắc phục, hoàn thiện đầy đủ điều kiện, thủ tục trước khi tiếp tục phổ biến.

Yêu cầu này cho thấy nền tảng không đứng ngoài quá trình quản lý. Khi AI khiến lượng sản phẩm có thể được tạo ra và đưa lên mạng tăng nhanh, việc kiểm soát chỉ từ khâu sản xuất khó có thể đáp ứng thực tế.

Trách nhiệm của chủ thể phổ biến và sự phối hợp của các nền tảng vì thế cần được thực hiện đồng bộ trong toàn bộ quá trình đưa phim tới người xem.

Cần cách tiếp cận phù hợp

Sự xuất hiện của phim ngắn AI đặt ra một vấn đề rộng hơn đối với quản lý điện ảnh: Làm thế nào để pháp luật thích ứng với sự thay đổi nhanh của phương thức sáng tạo và phổ biến phim, đồng thời vẫn bảo đảm các nguyên tắc quản lý đã được xác lập.

Công văn ngày 25.9 của Cục Điện ảnh chưa đặt ra một hệ thống quy định riêng cho 'phim AI', mà tập trung yêu cầu các chủ thể chấp hành những quy định hiện hành về phổ biến phim trên không gian mạng.

Đây là điểm cần phân biệt, bởi việc sử dụng AI trong quá trình sản xuất không đồng nghĩa sản phẩm được đưa ra ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật điện ảnh.

Ở chiều ngược lại, thực tiễn áp dụng các quy định hiện hành cũng cho thấy cần tiếp tục nghiên cứu những đặc thù của sản phẩm được tạo ra bằng AI. Khi một bộ phim có thể hình thành từ câu lệnh, hình ảnh tham chiếu, dữ liệu và các công cụ tự động hóa, những vấn đề về xác định chủ thể sản xuất, chủ thể chịu trách nhiệm về nội dung, phân loại phim và khả năng kiểm soát sản phẩm sau phát hành sẽ ngày càng hiện hữu.

Đặc biệt, với những sản phẩm có thể được tạo ra và phát tán trong thời gian rất ngắn, các yêu cầu về hiển thị mức phân loại, cảnh báo nội dung, bảo vệ trẻ em cũng như khả năng báo cáo và xử lý phim vi phạm càng cần được thực hiện thực chất.

Cục Điện ảnh hiện cũng đang phối hợp với các cơ quan, đơn vị chức năng tiến hành kiểm tra, rà soát, xác minh các trường hợp tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động phổ biến phim trên các nền tảng, ứng dụng và không gian mạng có dấu hiệu vi phạm quy định pháp luật về điện ảnh.

Đối với tổ chức, cá nhân được xác định có hành vi vi phạm, Cục Điện ảnh sẽ xử lý theo thẩm quyền hoặc phối hợp, chuyển thông tin, hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền để xem xét, xử lý theo quy định.

AI mở rộng đáng kể khả năng sáng tạo phim ngắn, nhưng cùng với cơ hội, yêu cầu về trách nhiệm khi đưa sản phẩm tới công chúng cũng trở nên rõ hơn.

Công nghệ có thể làm thay đổi cách một bộ phim được tạo ra, nhưng không làm thay đổi nghĩa vụ của chủ thể khi bộ phim bước vào không gian phổ biến.

Với phim ngắn AI, bài toán đặt ra trước mắt vì thế không phải là hạn chế công nghệ, mà là bảo đảm công nghệ phát triển trong một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và có trách nhiệm.