Gần 40 năm giữ lửa cho 17 người lính vô danh

17 liệt sĩ được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Tân Bình

38 năm hương khói cho ngôi mộ tập thể

Ở tuổi 62, ông Võ Đình Thế, quê Đà Nẵng, hiện sinh sống và kinh doanh tại TP.HCM, vẫn nhớ như in lần đầu nhìn thấy 17 người lính chưa biết tên. Không ai trong số họ là người thân, ông cũng chưa từng biết quê quán, danh tính từng người, nhưng cuộc gặp tình cờ năm ấy đã mở đầu cho một mối gắn bó kéo dài gần bốn thập niên.

Ông Thế từng nhập ngũ tại Tiểu đoàn 91, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng. Năm 1986, ông được điều về Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hiệp Đức làm công tác động viên tuyển quân. Hai năm sau, trong một lần đi qua khu vực đang san gạt mặt bằng để xây dựng đài truyền thanh huyện, ông thấy máy móc đào trúng một lô cốt cũ. Bên dưới là một hố chôn tập thể.

Người lính trẻ tiến đến gần và đếm được 17 sọ người cùng nhiều phần xương cốt. Chung quanh còn nón tai bèo, dép lốp, mảnh dù ngụy trang và một số vật dụng của quân nhân. Một số phần xương tay, chân có dấu vết bị buộc bằng dây dù. 'Lúc ấy tôi không hề thấy sợ, chỉ thương đến thắt ruột và nghĩ sau này chắc chắn sẽ có người đi tìm, xác minh danh tính cho các anh. Thấy các anh nằm đó không có ai lo thì mình lo thôi', ông nhớ lại.

Ông Thế đã báo sự việc với chính quyền địa phương, nhưng trong điều kiện lúc bấy giờ, việc xử lý chưa thể thực hiện ngay. Không đành lòng để hài cốt nằm giữa khu vực thi công, từ khoảng 8h đến 15h hôm đó, một mình ông gom nhặt từng chiếc răng, mẩu xương, bọc vào vải dù rồi đưa đến khu đất gần trường bắn huyện đội để chôn cất.

Cuối năm 1988, ông xuất ngũ, mang ba lô vào TP.HCM mưu sinh. Những ngày đầu, ông làm bốc vác tại một trung tâm bán sỉ dược phẩm, sau đó được giao làm thủ kho. Cuộc sống dần ổn định, ông chuyển sang kinh doanh. Nhưng quãng đường xa và những lo toan mưu sinh không khiến ông quên ngôi mộ tập thể ở quê nhà.

Khi việc làm ăn khấm khá hơn, ông chắt chiu tiền gửi về xây lại ngôi mộ của 17 người lính bằng xi măng kiên cố. Năm 2019, khu vực đặt mộ phải giải tỏa, ông lại trở về, xin phép dòng họ đưa hài cốt về cải táng tại nghĩa trang gia tộc ở Gò Cao (nay thuộc xã Thu Bồn). Tại đây, ông xây ngôi mộ tập thể, bố trí 17 đài sen và dựng bia.

Một số di vật được tìm thấy trong quá trình khai quật ngôi mộ tập thể

Sự gắn bó với những người lính chưa biết tên còn theo ông vào tận TP.HCM. Ông mua thêm hơn 300m² đất liền kề ở huyện Bình Chánh cũ, dành một phần dựng gian thờ riêng cho 17 liệt sĩ. Cứ đến ngày 27.7, gia đình lại chuẩn bị đủ 17 chén cơm, 17 đôi đũa, 17 ly rượu, mời bạn bè, cựu chiến binh đến dâng hương tưởng niệm.

Ông gọi họ là '17 ân nhân' và tin rằng mình đã nhận được sự che chở của các anh qua nhiều biến cố trong cuộc sống. Vì thế, với ông, việc hương khói suốt gần bốn thập niên chưa bao giờ là một nghĩa vụ phải gánh, mà là trách nhiệm tự nguyện đã nhận từ ngày đầu tiên gặp các anh. 'Người khác nói tôi có công với các anh, nhưng tôi nghĩ ngược lại. Tôi cho rằng mình được các anh gửi gắm thì phải có trách nhiệm đến cùng', ông chia sẻ.

Sau 56 năm, 17 liệt sĩ được trở về với đồng đội

Gần bốn thập niên sau ngày tình cờ phát hiện hố chôn tập thể, hành trình tìm lại thông tin về những người lính dần có thêm những đầu mối. Khi công tác tìm kiếm, xác minh và quy tập hài cốt liệt sĩ được triển khai, ông Thế nhiều lần từ TP.HCM trở về Đà Nẵng, cung cấp những gì mình từng chứng kiến về vị trí hố chôn, hiện vật và dấu vết dây dù trên các hài cốt.

Không gian ông Thế dành riêng để thờ 17 liệt sĩ; mỗi dịp 27.7, gia đình đều chuẩn bị mâm cơm tưởng niệm

Ngày 29.7.2026, tại hội nghị xác minh thông tin mộ tập thể, lời kể của ông được đối chiếu với hồ sơ, tư liệu và thông tin từ các nhân chứng lịch sử, trong đó có ông Trần Phước Sảo, nguyên Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 15, Sư đoàn 2, Quân khu 5. Nhiều chi tiết ông Thế cung cấp trùng khớp với tư liệu, lời kể nhân chứng và những dấu tích được phát hiện sau đó. Qua xác minh, 17 hài cốt được xác định là cán bộ, chiến sĩ thuộc các đơn vị của Sư đoàn 2, Quân khu 5, hy sinh tại khu vực Đồi Thị, quận lỵ Hiệp Đức, năm 1970.

Theo ông Sảo, khu vực Đồi Thị từng diễn ra nhiều trận đánh ác liệt trong những năm 1969-1970. Nhiều chiến sĩ hy sinh nhưng lực lượng ta không thể đưa thi thể về. Người dân sau đó bị đối phương ép thu gom thi thể bộ đội, buộc tay bằng dây dù rồi chôn trong các hố tập thể.

Ngày 15.9 vừa qua, lực lượng chức năng đã tiến hành khai quật ngôi mộ tập thể tại Gò Cao. Những di vật như dây dù, mảnh vải võng, ví da, bàn chải... được tìm thấy, có điểm tương đồng với lời kể của các nhân chứng. Hai ngày sau, 17 hài cốt được truy điệu và an táng chung trong một ngôi mộ tại Nghĩa trang liệt sĩ Tân Bình, xã Hiệp Đức. Mẫu sinh phẩm cũng được lấy để phục vụ giám định ADN, hướng tới xác định danh tính từng liệt sĩ.

Tại lễ truy điệu, ông Lưu Hoàng Ân, Chủ tịch UBND xã Hiệp Đức xúc động chia sẻ: 'Sau 56 năm kể từ ngày ngã xuống, các anh đã trở về với mảnh đất Hiệp Đức - nơi từng chiến đấu và hy sinh. Tên tuổi có thể chưa được xác định đầy đủ, nhưng sự hy sinh thì không bao giờ vô danh. Mỗi liệt sĩ nằm lại nơi đây đều là một phần máu thịt của Tổ quốc, góp phần làm nên những trang sử hào hùng của dân tộc'.

Chứng kiến những người lính mình đã chăm lo hương khói suốt 38 năm được an nghỉ bên đồng đội, ông Thế thấy lòng mình nhẹ nhõm, nhưng vẫn không tránh khỏi bồi hồi. 'Tôi mừng vì tâm nguyện của mình nay đã trọn vẹn, nhưng cũng thoáng chạnh lòng bởi từ nay ngôi mộ nơi quê nhà và bàn thờ riêng sẽ vắng bóng những ân nhân của tôi. Gần 60 năm rồi, cuối cùng các anh cũng trở về đúng vùng đất mình từng chiến đấu và hy sinh, được an nghỉ bên đồng đội', ông chia sẻ.

Gần bốn thập niên hương khói bắt đầu từ một lần tình cờ gặp những người đồng đội chưa biết tên, giờ khép lại khi các anh được trở về với nghĩa trang liệt sĩ, bên những người từng chung chiến hào. Với ông Võ Đình Thế, trách nhiệm đã nhận từ năm 1988 cũng đến lúc có thể nhẹ lòng trao lại, dù ký ức về '17 ân nhân' vẫn sẽ ở lại cùng ông như một phần của cuộc đời người lính.