Tìm sức sống mới cho cải lương từ sự khác biệt hai miền Nam - Bắc

Phó Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ VHTTDL) Lương Đức Thắng cho rằng, việc nghiên cứu, nhận diện những đặc trưng và khác biệt của cải lương Nam - Bắc có ý nghĩa quan trọng trong việc nhìn nhận đầy đủ diện mạo của loại hình nghệ thuật này trong đời sống đương đại

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, TS.NSND Lê Tuấn Cường nhấn mạnh, cải lương là loại hình sân khấu truyền thống có hơn một thế kỷ phát triển, giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Ra đời tại Nam Bộ, cải lương lan tỏa ra cả nước và hình thành những sắc thái riêng giữa hai miền Nam – Bắc, thể hiện qua âm nhạc, nhạc cụ, kịch bản và nghệ thuật biểu diễn, gắn với đặc điểm văn hóa từng vùng miền.

Theo TS.NSND Lê Tuấn Cường, trong xã hội đương đại, cải lương đang chịu tác động của cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế và công nghệ số. Sự thay đổi thị hiếu công chúng cùng sự phát triển nhanh chóng của các hình thức giải trí trên không gian mạng, đặc biệt trong giới trẻ, đặt ra yêu cầu đổi mới để cải lương vừa giữ bản sắc, vừa đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật hôm nay.

'Vì vậy, việc tổ chức Hội thảo hôm nay là dịp để nhìn nhận đầy đủ hơn những giá trị, đặc trưng của cải lương Nam – Bắc, đồng thời nhận diện những hạn chế, thách thức đang đặt ra.

Từ đó, các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ có thêm cơ sở đề xuất những giải pháp phù hợp, góp phần bảo tồn, phát huy và đưa cải lương tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại', TS.NSND Lê Tuấn Cường chia sẻ.

TS.NSND Lê Tuấn Cường cho rằng, cải lương hai miền Nam – Bắc tuy cùng mang những đặc trưng chung của thể loại, nhưng trong quá trình phát triển đã hình thành những sắc thái riêng

Hội thảo nằm trong khuôn khổ triển khai nhiệm vụ khoa học cấp Bộ 'Nghiên cứu sự khác biệt của nghệ thuật cải lương Nam – Bắc trong xã hội đương đại' do TS.NSND Triệu Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam chủ nhiệm, thực hiện giai đoạn 2025 - 2026.

Phát biểu đề dẫn, TS.NSND Triệu Trung Kiên cho rằng, sự khác biệt của cải lương Nam – Bắc hiện được thể hiện khá rõ trong hoạt động biểu diễn, từ lựa chọn đề tài, phương thức dàn dựng đến cách tiếp cận công chúng.

Tại Hà Nội, các đơn vị cải lương có xu hướng lựa chọn những vở đề tài lịch sử, dã sử, dân gian, huyền thoại, chú trọng tính tư tưởng và chiều sâu nội dung. Trong khi đó, tại TP.HCM và các tỉnh phía Nam, sân khấu cải lương có sự gắn bó mật thiết hơn với thị trường và thị hiếu khán giả. 

Ở phương Nam, cái nôi của cải lương, thị trường vẫn khá năng động với các sân khấu xã hội hóa, đoàn hát tư nhân và những nhóm tài tử. Tuy nhiên, áp lực kinh tế, thiếu rạp hát chuyên dụng và sự khan hiếm kịch bản có chất lượng khiến sân khấu gặp nhiều khó khăn. Cải lương Nam Bộ vì thế đang mở rộng phương thức tiếp cận, đưa tác phẩm lên YouTube, TikTok, gameshow và các nền tảng số để duy trì khán giả, tìm kiếm nguồn thu.

Trong khi đó, cải lương phía Bắc chịu tác động từ quá trình sắp xếp, tổ chức lại các đơn vị nghệ thuật và sự thay đổi thị hiếu công chúng. Hoạt động biểu diễn còn phụ thuộc nhiều vào các chương trình, đơn đặt hàng phục vụ nhiệm vụ chính trị, trong khi khả năng tiếp cận thị trường và tự chủ tài chính còn hạn chế.

TS.NSND Triệu Trung Kiên phát biểu tại Hội thảo

Theo TS.NSND Triệu Trung Kiên, những biến chuyển của xã hội và công nghệ số vừa đặt ra thách thức, vừa mở thêm cơ hội cho cải lương hai miền.

Việc nghiên cứu sự khác biệt Nam – Bắc vì vậy có ý nghĩa trong việc nhận diện thế mạnh, hạn chế của từng vùng, từ đó tăng cường học hỏi lẫn nhau, hướng tới một nền cải lương 'một gốc, nhiều cành', vừa thống nhất những đặc trưng của thể loại, vừa phát huy bản sắc văn hóa vùng miền.

Tại Hội thảo, nhiều tham luận tập trung vào những vấn đề cốt lõi của nghệ thuật cải lương Nam – Bắc trong xã hội đương đại.

Các tham luận làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của việc nhận diện sự khác biệt giữa hai miền; tham khảo kinh nghiệm quốc tế trong bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật kịch hát truyền thống. Đáng chú ý, sự khác biệt của cải lương Nam – Bắc được phân tích trên các phương diện kịch bản, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, cùng thực trạng hoạt động sân khấu hiện nay.

Từ những nhận diện đó, các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị cải lương, đồng thời tạo điều kiện để loại hình nghệ thuật này thích ứng với đời sống đương đại và tiếp tục phát triển.

Từ những tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo, TS.NSND Triệu Trung Kiên tổng kết lại một số vấn đề trọng tâm.

Trước hết, Hội thảo tiếp tục khẳng định đặc trưng cốt lõi của cải lương nằm ở tinh thần 'cải cách' - luôn vận động, đổi mới để đồng hành cùng đời sống và văn minh thời đại. Chính khả năng thích ứng ấy đã giúp cải lương vượt qua nhiều giai đoạn thăng trầm và giữ được sức sống trong đời sống nghệ thuật Việt Nam.

Bên cạnh đó, quá trình giao thoa, tương tác giữa cải lương Nam - Bắc giúp loại hình nghệ thuật này hình thành một dòng chảy giao lưu vừa thống nhất vừa đa dạng.

Các tham luận cũng nhận diện khá rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa cải lương Nam và Bắc, từ kịch bản, âm nhạc, ngôn ngữ biểu diễn đến phong cách diễn xuất, qua đó cho thấy dấu ấn của điều kiện văn hóa, xã hội và môi trường nghệ thuật mỗi vùng miền.

Đặt trong đời sống hôm nay, nghệ thuật cải lương đang chịu sức ép từ cơ chế quản lý, nguồn lực, chất lượng tác phẩm và sự cạnh tranh của giải trí số.

Từ kinh nghiệm quốc tế và những trao đổi tại Hội thảo, TS.NSND Triệu Trung Kiên nhấn mạnh, yêu cầu đặt ra là bảo tồn phải gắn với phát triển, để Cải lương vừa giữ được bản sắc, vừa tìm được cách hiện diện phù hợp trong đời sống đương đại.