Giọng hát AI không phải 'lá chắn' miễn trừ bản quyền

Liên quan đến vấn đề tác quyền các tác phẩm âm nhạc, chia sẻ với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường (Đoàn Luật sư TP.HCM), Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Dân Luật Tín Thành cho rằng, việc trí tuệ nhân tạo (AI) thay thế giọng hát của ca sĩ chỉ làm thay đổi cách thể hiện tác phẩm, không làm mất quyền tác giả đối với ca khúc.

Nếu AI hát lại một ca khúc đã có tác giả, việc sử dụng vẫn có thể liên quan đến quyền tác giả đối với phần nhạc, lời, trong đó có quyền biểu diễn tác phẩm trước công chúng và các quyền tài sản khác theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2025. Về nguyên tắc, việc khai thác những quyền này phải được chủ sở hữu cho phép và trả tiền bản quyền, trừ trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định.

Đối với quán cà phê, nhà hàng, phương tiện vận tải..., việc sử dụng tác phẩm hoặc bản ghi âm trong hoạt động kinh doanh, thương mại cũng cần được xem xét về nghĩa vụ bản quyền theo quy định hiện hành.

Quán cà phê, nhà hàng, phương tiện vận tải..., nếu sử dụng tác phẩm hoặc bản ghi âm phục vụ kinh doanh, thương mại có thể phát sinh nghĩa vụ bản quyền theo quy định hiện hành. Ảnh: Đình Trung

Không dùng bản thu gốc vẫn có thể vướng bản quyền

Theo luật sư Lê Bá Thường, việc không sử dụng bản ghi âm của ca sĩ thật không đồng nghĩa với việc phiên bản AI được miễn bản quyền.

Khi AI hát lại một ca khúc có sẵn, quyền tác giả đối với tác phẩm gốc vẫn được bảo hộ, bao gồm quyền đối với giai điệu, ca từ và quyền làm tác phẩm phái sinh. Việc thay giọng ca sĩ bằng giọng AI không tự động biến bài hát thành một tác phẩm hoàn toàn mới.

Nếu phiên bản AI vẫn sử dụng giai điệu, ca từ hoặc những phần sáng tạo được bảo hộ của bài hát gốc thì quyền của chủ sở hữu tác phẩm vẫn phải được tôn trọng. Ngược lại, nếu AI tạo ra một tác phẩm âm nhạc hoàn toàn mới, không sao chép hoặc sử dụng trái phép phần được bảo hộ của tác phẩm khác, vấn đề pháp lý sẽ được xem xét theo hướng khác.

Do đó, cần phân biệt giữa tác phẩm âm nhạc do AI tạo mới và phiên bản AI cover một ca khúc đã có bản quyền. Hai trường hợp này không thể mặc nhiên áp dụng cùng một cách xử lý về quyền tác giả.

Ai chịu trách nhiệm khi sử dụng nhạc AI?

Theo luật sư Lê Bá Thường, trong quá trình khai thác nhạc AI, trách nhiệm pháp lý có thể liên quan đến nhiều chủ thể.

Người tạo phiên bản AI có thể phải chịu trách nhiệm nếu sử dụng ca từ, giai điệu hoặc tạo tác phẩm phái sinh từ một tác phẩm có bản quyền mà không có quyền sử dụng hợp pháp. Trong khi đó, đơn vị kinh doanh đưa phiên bản AI vào khai thác cũng có thể phải chịu trách nhiệm đối với hành vi sử dụng của mình nếu sản phẩm không có quyền sử dụng hợp pháp.

Việc không sử dụng trực tiếp bản ghi âm gốc chỉ có ý nghĩa đối với quyền đối với bản ghi âm và cuộc biểu diễn, chứ không loại bỏ quyền tác giả đối với ca khúc. Nói cách khác, không dùng bản thu của ca sĩ không có nghĩa là không sử dụng tác phẩm âm nhạc gốc.

Có thể hình dung việc khai thác một sản phẩm âm nhạc gồm ba lớp quyền: quyền tác giả đối với ca từ, giai điệu và tác phẩm âm nhạc; quyền của người biểu diễn đối với cuộc biểu diễn của ca sĩ; và quyền của nhà sản xuất bản ghi âm đối với bản ghi cụ thể.

Nếu quán cà phê sử dụng một bản AI cover được tạo mới, không lấy bản ghi âm gốc, vấn đề trọng tâm thường nằm ở quyền tác giả đối với bài hát. Nhưng nếu sử dụng chính bản thu của ca sĩ thật, việc khai thác có thể đồng thời liên quan đến quyền tác giả, quyền của người biểu diễn và quyền của nhà sản xuất bản ghi âm.

Theo Điều 33 Luật Sở hữu trí tuệ 2025, việc sử dụng bản ghi âm, ghi hình đã công bố trong hoạt động kinh doanh, thương mại thuộc trường hợp không phải xin phép nhưng phải trả tiền bản quyền cho các chủ thể quyền liên quan theo quy định. Nghị định 17/2023/NĐ-CP cũng xác định nhiều hoạt động, địa điểm kinh doanh, thương mại như nhà hàng, quán cà phê, cơ sở karaoke, giao thông công cộng... thuộc nhóm cần xem xét nghĩa vụ bản quyền.

Doanh nghiệp cần kiểm tra gì?

Trước khi đưa nhạc AI vào khai thác, các đơn vị kinh doanh nên xác định bài hát có tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả là ai và còn trong thời hạn bảo hộ hay không.

Đồng thời, cần kiểm tra cách thức tạo ra phiên bản AI: có sử dụng ca từ, giai điệu, bản phối hoặc bản ghi âm của người khác hay không; bản ghi được tạo mới hoàn toàn hay dựa trên bản thu của ca sĩ, nhà sản xuất cụ thể.

Doanh nghiệp cũng cần xem xét điều khoản của nền tảng AI, đặc biệt là việc có cho phép sử dụng sản phẩm vào mục đích thương mại hay chỉ giới hạn ở phạm vi cá nhân. Các hợp đồng, giấy phép, hóa đơn, thông tin nguồn và điều khoản cấp phép cũng nên được lưu giữ để chứng minh quyền sử dụng khi cần thiết.

Theo luật sư Lê Bá Thường, pháp luật Việt Nam đã có khung pháp lý về quyền tác giả và quyền liên quan, nhưng chưa có chế định riêng, đầy đủ cho tác phẩm âm nhạc do AI tạo ra hoặc AI cover.

Những vấn đề như AI có được coi là tác giả, ai là chủ thể quyền đối với sản phẩm do AI tạo ra, trách nhiệm khi AI tạo sản phẩm dựa trên tác phẩm có bản quyền hay việc mô phỏng giọng hát của một ca sĩ cụ thể vẫn cần được tiếp tục làm rõ.

AI có thể thay đổi 'người hát', nhưng không mặc nhiên thay đổi 'người sở hữu quyền đối với bài hát'. Vì vậy, sử dụng nhạc AI trong hoạt động thương mại không nên được xem là một cách để né tránh bản quyền.